Prelaz na uzgoj goveda na sjevernom području Crnog mora

Sažetak

Uporedno vrednovanje arheozoološkog materijala iz naselja sa stepskog područja uz sjevernu obalu Crnog mora daje mogućnosti za razmatranje pitanja početaka specijalizovanog stočarstva u ovom dijelu Evrope. U tu svrhu su statistički obrađene životinjske kosti iz šest bakarnodobnih naselja (4. milenijum cal. BC) i iz jedanaest ranobronzanodobskih naselja (3.
milenijum cal. BC). Pokazalo se da do značajne promjene u stočarskom uzgoju dolazi u vrijeme početka kulture jamnih grobova, odnosno u periodu ranog bronzanog doba. Dok je u 4. mileniju u koštanom materijalu nekih naselja još uvijek prisutan  relativno visok procenat divljači, u naseljima Usatovske kulture, koja u vremenu nakon 3500 cal. BC egzistiraju na zapadnoj
periferiji sjevernopontskog stepskog područja, postojala je već specijalizovana stočarska privreda bazirana na uzgoju ovce /koze. Sa prelaskom na kulturu jamnih grobova dolazi do najznačajnije promjene, odnosno do početka uzgoja goveda. Gajenje krupne stoke pokazao se očigledno veoma profitabilnim, tako da se nastavlja ne samo u okviru naredne kulture katakombnih
grobova, već je u istoj mjeri zastupljeno i u daljem razvoju bronzanog doba, odnosno u okviru Srubne kulture i u kulturi Sabatinovka. Mada raspoloživi podaci sugerišu da se prelaz na gajenje goveda desio naglo, to se još uvijek ne može sa sigurnošću potvrditi, te se u ovom smislu ne može isključiti ni jedan dugotrajniji prelazni proces. U svakom slučaju samo uvođenje specijalizovanog govedarskog stočarstva se, u odsustvu drugih relevantnih pokazatelja, ne može uzimati kao dokaz doseljenja populacije kulture jamnih grobova u smislu osvajanja novog životnog prostora. Isto tako ostaje otvoreno pitanje načina uzgoja goveda. Da li su životinje držane u blizini naselja, ili na udaljenim pašnjacima? Jesu li naselja bila samo sezonski korištena i da li je barem dio stanovništva duže vremena boravio sa govedima na ispaši, ili se tu radilo o pravim nomadskim stočarima? Sve su to pitanja na koja se na osnovu raspoloživog materijala ne mogu dati zadovoljavajući odgovori. Ideja o pravim nomadima bi se najvjerovatnije morala odbaciti, jer protiv toga govori postojanje naselja iz kojih studirani koštani materijal i potiče. Na kraju se naglašava potreba detaljnije kritične analize svih nalaza iz tih naselja, koja do sada nije obavljena.