Neka razmišljanja o dobijanju soli na području Tršćanskog Krasa u praistoriji

Sažetak

U radu se razmatraju neki aspekti ekonomike Tršćanskog Krasa u prethistoriji s obzirom na geografski položaj, geomorfološku strukturu tla, te odnose sa istočnom jadranskom obalom. Najvažnijim oblicima privređivanja u sjeveroistočnom jadranskom području u kasnijoj prahistoriji smatraju se nomadsko stočarstvo i eksploatacija soli.  Ekspoloatacija soli i so predstavljaju jedan od osnovnih ekonomskih resursasjeveroistočnog Jadrana, još od osnivanja Venecijanske republike u 8. stoljeću pa skoro do danas. Na ovim osnovama, ali i u vezi sa skorijim publikacijama arheološkog te etnohistorijskog karaktera, obrađuje se ideja, da  je so jedna komponenta od najvažnijih vrijednosti Tršćanskog Krasa, već u kasnijoj prethistoriji. Podvučeno je da se u ovoj studiji iznosi prvenstveno radna hipoteza, isključivo zbog nedostatka terenskih istraživanja, koja bi ispitala i potvrdila pomenute  mogućnosti. Od velike važnosti za ovu temu su detaljne studije o proizvodnji i trgovini solju, većinom bazirane na historijskoj dokumentaciji ali i na direktnim observacijama. Mnogi podaci o metodama, gradi i predmetima korištenim za procesiranje 
morske soli, kao i đruštveno-ekonomski uvjeti života ljudi uključenih u ove aktivnosti, sada su raspoloživi unutar specijalističke literature, te se mogu koristiti za postavljanje hipoteza o načinima eksploatacije soli u prošlosti. Moderni izvori govore da aktivnosti oko proizvodnje soli počinju početkom maja kada su proljetne kiše manje učestale, tj. tokom jačeg sunčeva grijanja, a
završavaju se oko sredine i kraja septembra. O nomadskom stočarstvu, odnosno uzgoju ovaca/koza, kao najdominantnijoj medu privrednim aktivnostima prahistorijskih i protohistorijskih zajednica Krasa, zna se na osnovu rezultata paleozooloških
istraživanja obavljenih još krajem 19. stoljeća. Suvremene sedimentološke i mikromorfološke analize tla, koje su vjerovatno
najbolji način za dokumentiranje uzgoja životinja, nedavno su za nekoliko veoma važnih pećina (četiri na osnovu direktnih analiza, a ostale nakon kritičke analize objavljenjih i neobjavljenih izvora ) pokazale da su još od neolita korištene kao staje.
Ako se razmotre spomenuti podaci, te ako ih uporedimo sa prirodnim, historijskim i prethistorijskim nalazima - posebice rasprostiranjem ritona i mapom slanih izvora oko Trsta i u Istri iz 1525. godine koju je izradio Pietro Coppo, zatim sa popisom slanih izvora na Balkanu, nomadskim kretanjima na području Tršćanskog Krasa, Istre i Slovenije, podacima iz neolitičkih lokaliteta na Dinarskim Alpama, te sa savremenim nomadskim kretanjima na širem području od Grčke do sjevernojadranskih regija, može se pretpostaviti da je Tršćanski Kras bio sjeverozapna predstraža nomadske mreže koja je već u neolitu mogla obuhvatati prostor od više stotina kilometara. So je bez sumnje bila jedan od ključnih elemenata cijelog tog sistema.  retpostavlja se da su stočari znali za privredni potencijal ove regije kroz lično iskustvo kao i usmenu tradiciju koja se prenosila sa  generacije na generaciju, sa grupe na grupu, prilikom trgovačke razmjene, poklona, ženidbe, ceremonija. Shodno tome  redovno su dolazili skupljati so stvorenu isparavanjem u prirodnim bazenima duž obale. Prikupljanje morske soli u periodu godine kada je sunce najjačeg intenziteta,u kasno proljeće i ljeto, ne implicira uređenje prostora niti korištenje alatki, koje bi se mogle sačuvati do danas. Vjerovatno je da su tadašnje, kao i suvremene alatke za prikupljanje morske soli, bile od drveta.
Povremena sezonska eksploatacija karakteristična za neolit traje vjerovatno sve do početka bronzanog doba. Na bazi gore izloženih podataka može se prihvatiti da je korištenje morske soli imalo prvenstveno za cilj zadovoljavanje potreba lokalne zajednice i pastirskih grupa koje su se kretale preko Krasa. To isključuje intenzivnu proizvodnju soli za izvoz.