Kroz i preko Jadrana: sjeverna i zapadna interakcija fenomena Cetinske kulture (25–20. v. pr. Hr.)

Sažetak

“Cetinski fenomen” i njegove različite implikacije u smislu kulturnih interakcija i mobilnosti na prosto­ru centralnog Mediterana tokom druge polovine 3. milenija BC, bili su često tema naučnih rasprava u posljednjih 20 godina (Govedarica 2006; Maran 2007; Broodbank 2013; Tomas 2017; Forenbaher 2018a; Re­cchia, Cazzella 2017; Cazzella et al. 2020; Gori 2020). Istovremeno, napredak istraživanja na zapadnom Bal­kanu omogućio je prepravke i preciziranja hronolo­loške slike vezane za kontekste kulturnih cjelina koje pripadaju ovom periodu, uključujući i aspekte Cetin­ske kulture (Bulatović i dr. 2020; Forenbaher 2018b). Ipak, nekoliko aspekta Cetinske kulture na njenom izvornom području, današnjoj Dalmaciji, posebno onih koji su vezani za društveno-ekonomsku sferu i dalje je uglavnom nepoznato. Novi projekti, uključujući terenska istraživanja, arheometrijske i izotopske analize, nastoje da riješe stara i nova pitanja vezana za ovu kulturu. Tu spadaju sistem naseljavanja koji je još uvijek praktično nepoznat, tehnologija i organizacija keramičke produkcije, cirkulacija metalnih objekata i sirovina, ljudska mobilnost i obrasci spoljnih interakcija (Gori i dr. 2018; Tomas 2020).

Kao što je poznato, Apeninsko poluostrvo  bilo je u znatnoj mjeri uključeno u “cetinski fenomen”, što je ilustrovano pojavom keramike cetinskog tipa na nekoliko lokacija na jadranskoj strani Apenina. Nedavna otkrića u današnjoj Campaniji obogatila su ovu sliku pokazujući da je tu bila uključena i tirenska oblast na jugu. Nalazi sa sjeveroistoka (današnji Veneto i Trentino), pored onih iz Trsta i Slovenačkog krasa, takođe govore u korist uvećanja spektra ovih veza, kao i to da su se obrasci interakcija i njihova vremenska dimenzija, mogli razlikovati od jedne do druge regije.

Najvjerovatnija  hipoteza  koja  objašnjava način ovih kontakata  i koja je široko prihvaćena, je ona koja polazi od malih ‘cetinskih’ grupa koje prelaze sa zapadnog Balkana (uglavnom iz Dalmacije) na područje Italije i  Peloponeza. J. Maran (2007) te grupe naziva  “argonauti Zapadnog Balkana” naglašavajući time njihov interes za pomorske i prekomorske komunikacije. Ipak, ova morska putovanja u suštini su bila usmjerena na osvajanja novih područja u cilju trajnog naseljavanja. S tih područja su se cetinski elementi (ovoga puta već modifikovani u interakciji sa lokalnim elementima) širili dalje na istočnu Siciliju, Maltu i na Eolska ostrva. Na tom širem planu prepliću se elementi sa zapadnog Balkana i oni sa egejskog područja.

Drugi aspekt o kome se u zadnje vrijeme dosta diskutuje je odnos između fenomena kulture zvonastih pehara i cetinske kulture na području Italije. Sfere uticaja ove dvije kulture se preklapaju na raznim dijelovima italijanskog poluostrva, što svjedoči o kulturnim granicama koje se međusobno prožimaju, kao i o tome da je svaka od tih oblasti bila uključena u jedan od ova dva fenomena (Maran 2007; Broodbank 2013; Hejd 2007).

U ovom članku najviše pažnje je posvećeno  cetinskoj kulturi, odnosno njenim transjadranskim vezama i interakciji sa lokalnom kulturnom tradicijom. Na osnovu poznatog materijala cetinskog tipa sa šireg područja Apenina koji je, počev od nalaza iz tršćanskog i slovenačkog krasa, pa sve do sjeveroistočne Sicilije ovdje kratko, ali jezgrovito prezentiran, auto rica dolazi do zaključka da se u kontaktima ove kulture sa područjem Apeninskog poluostrva izdvajaju oblasti na kojima su koncentrisane različite cetinske keramičke forme. Ukrašene posude sa zadebljanim obodima uglavnom su raspoređene duž sjevernog i srednjeg jadranskog pribrežja, uključujući i Gargansko poluostrvo (Monte Madarosa, Sassoferrato, Nave- lli, Popoli – Fonti S. Callisto, Rodi Graganico, Serra Capriola – Chiantinelle, Fontanarosa,  Coppa Nevi- gata). S druge strane, pehari sa urezanim ukrasima koji obrubljuju dršku javljaju se u  južnom pribrežju Jadrana (Rutigliano, Murge) i u južnoj Tireniji (Atena Lucana).

Te tipološke različitosti imaju i hronološko zna- čenje. Naime, pokazuje se da su ovdje u pitanju dvije faze cetinskih prodora, prva koja pripada trećem kvartalu trećeg milenija i druga koja slijedi u četvrtom kvartalu tog milenija.

Prateći ove dvije faze kontakata o kojima svjedo či arheološki materijal, može se pretpostaviti da su manje grupe iz okvira Cetinske kulture tokom prve faze bile usmjerene prije svega na sjeverno-central- nu oblast zapadnog Jadrana i na područje Gargana. U toku druge faze više su fokusirani južni dio zapad- nog Jadrana i tirenska oblast. U obje faze čini se da je izražena snažna tendencija zaposijedanja unutrašnjo- sti Apeninskog poluostrva (Marche, Abruzzo, možda Veneto, Murge i unutrašnjost Campanije). Posebno su bile zanimljive plodne doline između planinskih grebena koji donekle podsjećaju na dalmatinske pejzaže. Razlog za to je vjerovatno bila potreba za stvaranjem uslova za upražnjavanje tradicionalnih  formi samoodržive, odnosno supstancijalne privrede.