Trougao iz prošlosti: Kasnoosmanski mjerni instrument

Sažetak

U ovoj studiji predstavljen je neobičan instrument koji se rijetko viđa u muzejskim zbirkama. Bogato ukrašen mesingani trougao pripada predmetima osmanske provenijencije koje su koristili arhitekti i inženjeri. Radilo ili havāyī terāzū je instrument koji ima široku primjenu u geometriji, arhitekturi, vojnom inženjerstvu, hidrauličkim radovima i topografiji. Svojom osobenom dekoracijom svakako se može posmatrati i kao djelo iz oblasti primijenjene umjetnosti, artefakt koji je, pored funkcionalne uloge, imao i onu simboličku, odnosno ceremonijalnu. Detaljni opisi instrumenata i načina na koji su korišteni mogu se naći u srednjovjekovnim perzijskim i arapskim traktatima, kasnijim osmanskim, odnosno renesansnim evropskim studijama. Datiranje predmeta moguće je na osnovu poređenja s drugim poznatim primjercima, prvenstveno onima iz zbirke Pera muzeja u Istanbulu i zbirke Đorđa Petrovića iz Nacionalnog muzeja nauke i tehnologije u Otavi. Međutim, radilo iz Muzeja u Doboju je značajno jer je izrađeno u formi koju ne ponavlja nijedan drugi poznati primjerak. U muzejskoj inventarnoj knjizi pod brojem 4779 označeno je kao predmet iz srednjeg vijeka ili osmanskog perioda. Otkupljeno je 1973. godine iz Velike Sočanice kod Dervente. Artefakt je u obliku jednakokrakog trougla; dužine 8,5 cm, širine 6,7 cm i debljine 0,3 cm. Izrađen je tehnikom lijevanja i prolamanja s razrađenim apstraktim dekorativnim motivima. Vrhovi koji su služili za kačenje instrumenta o uzicu su odlomljeni. Na središnjem dijelu, s unutrašnje strane, očuvana je rupa koja je služila za suspendiranje viska, kao i simetrična urezana linija u smjeru produžetka viska. U desnom gornjem uglu nalaze se tragovi kasnije popravke s očuvanim željeznim klinčićem. Ovo ide u prilog višegeneracijskoj upotrebi i važnosti predmeta, koji se dugo čuvao kao dio tradicijske vrijednosti. Prvi opisani primjer ovog tipa dao je poznati srpski arhitekta Milan Zloković. Koristeći svoje stručno znanje iz geometrije, dao je prvu interpretaciju radila na osnovu dva instrumenta, jednog vrlo dekorativnog iz Beograda i drugog jednostavne forme iz Kruševa u Makedoniji. Iako je tumačenje bilo više usmjereno na tehničke karakteristike, odredio je njegovo datiranje u osmansko razdoblje. Identično porijeklo donekle potvrđuje činjenica da su primjerci do sada isključivo zabilježeni na centralnom Balkanu i u zapadnim dijelovima Male Azije. Konciznu i detaljnu sintezu radila s teritorije Srbije dao je B. Cvetković 2005. godine. On je opisao sve poznate nalaze i dao osnovne smjernice za datiranje i kontekst u kome su korišćeni. Datiranje je otežano i činjenicom da nijedan od poznatih artefakata nije pronađen u arheološkom ili istorijskom kontekstu. Dakle, jedina osnova za datiranje bile su stilsko-tipološke karakteristike i poređenje s drugim poznatim artefaktima iz različitih muzejskih zbirki. U tom kontekstu najveći broj radila može se datirati u period 17. i 18. vijeka, i to na osnovu stila umjetničkog oblikovanja u kome se kod pojedinih primjeraka naziru elementi evropskog kasnog baroka, odnosno materijala od kojih su izrađeni. Mesing je legura koja se u osmanskoj produkciji češće koristi od 17. vijeka. Nadalje, oni su odraz izvanredne izrade i istančanog ukusa kasnoosmanske metalne produkcije. Sigurni smo da studija pruža priliku da se prikažu manje poznati, ali značajni artefakti i da se podstakne objavljivanje sličnih.