Nova arheološka i geoarheološka istraživanja na praistorijskom lokalitetu Zecovi kod Prijedora, Bosna i Hercegovina

Sažetak

Istraživanja samog lokaliteta kao i predjela oko lokaliteta Zecovi su umnogome doprinela našem razumijevanju o istoriji upotrebe lokaliteta i prirodnog okruženja koje mu pripada. Evidentno je da lokalitet nije bio u upotrebi samo u prvom mileniju
pr. n. e., kao i u rimskom period (otkriven od strane Benca 1950tih godina), već je bio korišten kao naselje najmanje dva milenijuma ranije nego što se isprva mislilo. Otkriveno je izraženo prisustvo ranijeg naselja, datovanog u period kasnog eneolita i bronzanog doba, uz prisustvo rano eneolitskog materijala u keramičkom asemblažu, kako na vrhu, tako i na padinama sa sjeveroistočne strane brda Zecovi. Novi radiokarbon datumi su proizvedeni: za najranije slojeve sa vrha imamo datume koji nas vezuju za sredinu trećeg milenija pr.n.e. ili za period kasnog eneolita (2680-2548 cal BC; GU38006), pri čemu se okupacija naselja na vrhu i na padinama nastavlja u kasni prvi milenij pr. n. e. (519-384 cal BC; GU38007). Šta više, naselje sa datumima iz istog perioda (kasni eneolit) otkriveno je i istraženo na lokalitetu Topića Brdo, sa druge strane doline rijeke Sane, neka dva kilometra
ka jugoistoku. Na ovom lokalitetu, otkrivene su debele naslage kućnog otpada preko in situ ognjišta i glinenih podnica,  datovane na sredinu trećeg milenija pr. n. e. (3968+/-27 BP or 2573-2453 cal BC (at 95.4% combined probability; GU38005). Terenska istraživanja Zecova ukazala su na postojanje dvije izdvojene zone sa tragovima naseljavanja u praistoriji. Predio na  samom vrhu, prethodno identifikovan od strane Benca (1956), sadržavo je izuzetno dobro očuvani sloj naselja, velikog  prostiranja i debljine do 2.75m, kao i slojeve naseljavanja preko južne polovine prominentne pozicije na vrhu. Upravo ta zona sadrži seriju arheoloških cjelina, naslage nalik telu, jame koje ‘sijeku’ jedna drugu, tragove podnica, kao i vjerovatne ostatke zemljišta izbačenog za vrijeme Benčevih iskopavanja. Takođe je registrovano i miješanje slojeva zbog oranja koje je imalo uticaj na gornjih 50 do 80 cm pro!la na vrhu. Ovi slojevi zahvataju period od oko 2.500 godina pr.n.e. do prvih nekoliko stoljeća n. e. rimskog perioda. U suprotnosti sa ovim, na sjeveroistočnom prevoju brda Zecovi, otkrivena je lokalizovana zona od nekih 50 kvadratnih metara naseljavanja iz praistorije, sačuvana ispod kombinacije slojeva zemlje spranih sa vrha i kasnijih praistorijskih  slojeva (uglavnom bronzanodopskog i gvozdenodopskog materijala). Veliki dio ogranskog materijala otkrivenog u ovim  slojevima je vjerovatno otpad od proizvodnje žitarica. U jamama (4 i 5) su takođe otkrivene podnice, vjerovatno iz ranije  gvozdenog doba (6. do 4. stoljeća pr. n. e.), sudeći po keramičkom materijalu i jednom datumum iz TP4 (2012; 519-384 cal BC (GU38007)), kao in situ površine naselja, dvorišta, podnica i kuća. Rezultati dobijeni analizom bušenja kroz slojeve pohranjenog zemljišta (bivših površina naseljavanja) u obližnjoj dolini pokazali su da je predio oko lokaliteta Zecovi bio modifikovan u   srednjem do kasnom holocenu. Isprva nastali kao blago kiselo zemljište, organski i bogato glinom, smeđa zemlja je nastala na 
vrhu brda, verovatno ispod šume, kao širom Evrope u isto vreme (Bridges 1978). Ovo se mijenja u vreme eneolitskog perioda od sredine trećeg milenija pr. n. e., vjerovatno kao rezultat krčenja šuma i poljoprivrede. Ovo zemljište je ubrzo erodiralo kao rezultat korištenja od strane ljudi. U vreme kasnije praistorije, vjerovatno prvog milenija pr.n.e., akumulacija slojeva na vrhu je porasla, kao i erozija slojeva sa vrha ka dnu, što je dovelo do znatne akumulacije slojeva sa istočne strane brda. Istovremeno,  obližnja dolina je poslužila kao predio gde se slojevi mogu slagati, process koji je vjerovatno nastavio da traje i u kasnijim  periodima (predmet studije/ projekta koji je još uvek u toku od strane French i Rajkovače). Konačno, sami lokalitet i predio oko njega izuzetno dobro ilustruju početke proto-urbanog naseljavanja od sredine trećeg milenija pr.n.e. sa nastavkom kroz bronzano i gvozdeno doba, kao i rimski period u centralnoj Bosni. Samo će buduća istraživanja većih razmjera moći da pruže detaljnije odgovore o karakteru naseljavanja i ekonomiji na lokalitetu Zecovi.